Türkiye Ziraat Odaları Birliği'nin (TZOB) ekim ayı üretici ve market fiyatları araştırması, gıda enflasyonunun iki farklı yüzünü aynı tabloda gösterdi. TZOB Genel Başkanı Şemsi Bayraktar'ın yazılı açıklamasına göre markette fiyatı izlenen 36 ürünün 25'inde fiyat artışı, 11'inde ise düşüş yaşandı. Markette en fazla ucuzlayan ürün yüzde 16,5 ile limon olurken, en fazla zamlanan ürün yüzde 62,9 ile domates oldu.
Raporun en dikkat çekici bulgusu, aynı ürünün tarla ile raf arasındaki fiyat farkı. Ekimde üretici-market makası en fazla yüzde 999,2 ile limonda açıldı. Üreticide 3 lira 90 kuruştan alıcı bulan limon, markette 42 lira 87 kuruşa satıldı; yani üretici fiyatının yaklaşık 11 katı. Limonu yüzde 333,6 ile kuru incir, yüzde 282,7 ile havuç, yüzde 233,2 ile elma ve yüzde 232,8 ile iç fındık izledi.
Markette tablo: 25 üründe zam, 11 üründe indirim
Ekim ayında market rafında fiyatı en fazla artan ürün domates oldu. Domatesteki yüzde 62,9'luk artışı yüzde 35,2 ile sivri biber, yüzde 34,1 ile mısırözü yağı, yüzde 32 ile salatalık ve yüzde 27,9 ile yeşil soğan takip etti. TZOB, domates, salatalık, sivri biber, yeşil soğan ve kabaktaki artışı tarla üretiminin bitip sera üretimine geçilmesine bağlıyor.
İndirim tarafında ise limon yüzde 16,5 ile başı çekti. Limondaki gerilemeyi yüzde 8,9 ile maydanoz, yüzde 8,1 ile pirinç, yüzde 5,6 ile nohut ve yüzde 5,5 ile zeytinyağı izledi. Zeytinyağındaki düşüş, yeni hasat döneminin başlaması, rekoltenin yüksek olması ve mevcut stoklarla birlikte arzın artmasından kaynaklandı.
Üreticide limon yüzde 44,3 ucuzladı
Üretici fiyatlarında ekimde 28 ürünün 15'inde artış, 9'unda düşüş görüldü; 4 üründe fiyat değişmedi. Üreticide en sert düşüş yüzde 44,3 ile yine limonda kaydedildi. Limonu yüzde 7,2 ile zeytinyağı, yüzde 5,5 ile Antep fıstığı, yüzde 5,4 ile fındık ve yüzde 5 ile patates takip etti. Bayraktar, limonda erkenci çeşitlerin hasat döneminin sürmesinin arzı artırdığını, bunun da tarla fiyatını aşağı çektiğini belirtti.
Üreticide fiyatı en fazla artan ürün ise yüzde 76,1 ile domates oldu. Domatesi yüzde 60,5 ile salatalık, yüzde 33,8 ile yeşil soğan, yüzde 33,7 ile yeşil fasulye ve yüzde 32,7 ile sivri biber izledi. Patateste hasadın sonuna gelinmesi ve depo fazlası ürünün düşük fiyatla piyasaya sürülmesi üretici fiyatını gerileten kalemler arasında sayıldı.
Girdi maliyetleri üreticinin marjını baskılıyor
Raporda üreticinin maliyet tarafı da yer aldı. Ekimde mazot fiyatı aylık yüzde 3,5, yıllık yüzde 73,4 arttı. Son bir yılda elektrik fiyatları yüzde 25,1, tarım ilacı fiyatları yüzde 27,7 yükseldi. Gübre tarafında yıllık artış amonyum nitratta yüzde 67,7, amonyum sülfatta yüzde 56,7, 20.20.0 kompoze gübrede yüzde 42,3, DAP'ta yüzde 39,7 ve ÜRE'de yüzde 18,3 oldu. Yem fiyatları da son bir yılda süt yeminde yüzde 38,9, besi yeminde yüzde 38,6 arttı.
Bu tablo, tarla fiyatı düşerken üretim maliyetinin yükseldiğini, dolayısıyla üreticinin aynı anda hem fiyat hem maliyet baskısıyla karşılaştığını gösteriyor. Limonda üretici fiyatının bir ayda yüzde 44,3 gerilemesi, hasat dönemindeki arz bolluğunun çiftçi gelirine doğrudan yansıdığına işaret ediyor.
Neden önemli
Gıda fiyatları, hane bütçesinde en hızlı hissedilen kalem ve enflasyon sepetinin ağırlıklı bileşeni. Markette 36 ürünün 25'inde zam görülmesi, manşet enflasyonun altında seyreden gıda kaleminde yukarı yönlü baskının sürdüğünü gösteriyor. Domates ve salatalıkta sera dönemine geçiş kaynaklı artış, önümüzdeki ay da sebze kaleminde fiyat yukarı çekebilir.
Üretici-market makasının limonda 11 kata ulaşması ise aracılık ve lojistik maliyetleri ile perakende marjlarına dair tartışmayı yeniden gündeme getiriyor. Tarla fiyatındaki düşüşün rafa aynı hızda yansımaması, tüketici açısından indirimin sınırlı kaldığı anlamına geliyor. Tarım ürünleri tedarik zincirinde çalışan firmalar için ise girdi maliyetlerindeki yıllık artışlar, önümüzdeki dönemde üretici fiyatlarında yeniden yukarı yönlü baskı oluşturabilir.
Görünüm
Limon tarafında erkenci çeşit hasadı sürdüğü sürece arz bolluğunun fiyatı baskılaması bekleniyor; ancak hasat döneminin sona ermesiyle birlikte bu eğilimin tersine dönebileceği, TZOB'un önceki dönem verilerinde de görülen bir örüntü. Sebzede ise sera döneminin maliyet yapısı belirleyici olacak: domates ve salatalıkta ekimdeki hızlı artışın kalıcı olup olmayacağı, büyük ölçüde sera üretiminin arzına ve enerji maliyetlerine bağlı.